Historia

Qarku i Lezhës,përfaqëson një zonë tipike të kulturës dhe historisë sonë kombëtare,ku manifestohen tiparet e përgjithshme të saj.Kjo trevë e lashtë e re dhe moderne mbart pasuri të rralla traditash historike,arkeologjike,etnologjike,gjuhësore,religjioze,folklorike dhe kulturore të larmishme.Për nga koha e zhvillimit të shoqërisë njerëzore,territori i këtij qarku,qëndron historikisht në të njëjtin rrafsh me trojet e tjera të Ilirisë së lashtë.
Fiset Abrei,Parthinë,Ardianë,Pirustë,Albanë,që kanë banuar këtu janë bashkëkohës me,Dalmatët,Enkeleit,Taulantët,etj.Lashtësia e tyre shkon këtu e 2000-vjet përpara lindjes së Krishtit. Popullsia e këtij rajoni,si dhe pjesa tjetër e Ilirisë është bashkëkohëse e popujve të lashtë të mesdheut dhe ka dhënë kontributin e vet në zhvillimet nga lashtësia e deri më sot.
Qyteti antik i Lissusit u themelua në vitin 385 para lindjes së Krishtit.Bashkëkohës me të është edhe Nimfeumi(Shëngjini i sotëm),”MEDUA” (SANGIOVANI DI MEDUA).Qendër e lashtë është edhe Kalaja e Sebasties.Në Mirditë gjithashtu ka patur qendra të rëndësishme të lashtësisë.
Rava e krishtërimit të hershëm në këto treva u përqafua,trashëgua e u mbart brez pas brezi deri në ditët tona.Feja e krishtërimit këtu u bë sunduese njëherësh me perandorinë e krishterë në Europë. Përhapja e Krishtërimit lidhet me udhëtimet e Shën Palit Apostull nëpër Iliri(rreth v. 68 pas lindjes së Krishtit),që u shoqërua me ndërtimin e objekteve të kultit në këto treva.

Iliria e përqafoi e para Krishtërimin.Kësaj udhe të Zotit iu bashkëngjitën edhe banorët e hershëm të viseve të qarkut të Lezhës.Lissusi e Kurbini në shek IV pas lindjes së Krishtit,kanë patur Ipeshvnitë e veta.Dëshmi kjo e krishtërimit të hershëm këtu.
Përpjekjet e banorëve në mbrojtje të Krishtërimit janë histori të dhimshme,tragjike dhe monumentale në llojin e vet.Përmendim dy periudhat më të tmerrshme të tiranive për të zhdukur dhe ç’rrënjosur këtë besim nga mendja dhe shpirti i besimtarëve.(Invazionin Osman,pas vdekjes së Gjergj Kastriotit dhe sundimin komunist 50-vjeçar).
Besimi tek zoti mundi t’u rezistoi barbarive osmane që ishin kundra krishtërimit dhe asaj komuniste që ishte edhe kundra zotit.Kjo falë rezistencës së besimtarëve në mbrojtje të krishtërimit dhe besimit të tyre tek ZOTI.
Rindërtimi i kishave dhe objekteve të tjera të kultit pas ’90 e në vijim,për nga shpejtësia e ndërtimit dhe përhapjes është e veçantë.Kisha e Shën-Ndout në Laç të Kurbinit e institucione të tjera kulti janë kthyer në qendra të rëndësishme besimi dhe peligrinazhi për banorët e këtushëm e më gjërë.
Popullsisa me besim katolik është dominuese në këtë rajon.Këtu jetojnë edhe popullsi me besim musliman,ortodoks dhe besime të tjera si dhe jo besimtarë.Ato kanë ndëmjet tyre një bashkëjetesë harmonike të spikatur,shembull mjaft domethënës në Shqipëri,Ballkan e më gjërë.
Ndër shekuj popullsia e kësaj zone është shquar si bujq,blegtor,detar,mjeshtër të përpunimit të metaleve,zejtarë e tregtarë,e mbi të gjitha luftëtarë të zot.
Luftra të tilla si ato të v.213 para lindjes së Krishtit,iliro-romake v. 228-168 pr. lindjes së Krishtit,kryengritja e Batos(v.6-9),rezistenca ndaj sulmeve Avaro-Sllave të shekullit VI-IX pas lindjes së Krishtit e veçanarisht përballimi i eleminimit si komb nga Sllavët,janë dëshmi e rezistencës ndër shekuj të popullsisë së këtij rajoni.
Kur në Europë ishin krijuar shtetet feudale,në këtë trevë në vitin 1190 u formua Shteti i parë Shqiptar,Shteti i Arbërit,epigrafi i të cilit është gjendur në fshatin Gëziq të Mirditës,dhe ndodhet në Muzeun Historik Kombëtar në Tiranë.Rëndësi kombëtare paraqet edhe Emblema e Skurajve,që u përket këtyre trevave(Kurbin).Kjo periudhë daton edhe me krijimin e familjeve të para Princore të këtij rajoni (Skurajve,Gjonmarkajve,Dukagjinëve,Blinishtajve dhe Gazullorëve etj).
Kjo trevë është mbartëse e ngjarjeve të mëdha kombëtare si,Kuvendi i Lezhës,(”Lidhja e Lezhës”,”Besëlidhja e Lezhës”) mbajtur në Lezhë më, 1 Mars 1444.Këtu kryetrimi,Gjergj Kastrioti,bashkoi princat arbëresh dhe ftoj përfaqësuesit e gadishullit Apenin në luftën e përbashkët antiosmane.Zgjedhja e Lezhës për mbajtjen e këtij kuvendi ishte mishërim i vlerave të spikatura të popullsisë e përfaqësuesëve fisnike të tyre.
Vdekja e Gjergj Kastriotit,më 17 Janar 1468,ishte humbje e madhe për trojet Arbërore dhe popullsinë e këtij rajoni.Varrimi i tij u bë në Kishën e Shënkollit në Lezhë ku është ngritur Memoriali,në nderim të qëndresës së tij kombëtare e në mbrojtje të Krishtërimit.
Kryengritje të tjera kombëtare do të organizoheshin më vonë,si ajo Gjergj Kastriotit të Ri(v.1499-1506),Kurbinit (v.1570) ato të viteve 1862,1876-1877.Për të vijuar me kryengritjet për Liri dhe Pavarësi kombëtare të viteve (1878-1912),Lidhja e Prizrenit (1878),lufta kundra shovinistëve Serbo-Malazez (në luftën I-rë botërore 1914-1918) ku Lezha,Mirdita e Kurbini kanë dhënë kontributin e tyre.
Në qeverisjen dhe organizimin e këtyre zonave rol të madh kanë luajtur edhe Bajraqet me prijësit e tyre bajraktarët,që përbëjnë një model me vlera për tu studiuar.Vetëqeverisja e Mirditës me 12-bajraraqet drejtuar nga Dera Princore e Gjonmarkajve,janë emblemë e funksionimit administrativ të asaj kohe.
Rëndësi të madhe në historinë e kësaj treve e më gjërë,atë kombëtare kanë kuvendet e mbajtura këtu si ,Kuvendi i Zadrimës (1559),Lidhja e Mirditës (Shpal 1570),Kuvendi i Ndërfanës (1594),Kuvendi i Dukagjinit (1601),Kuvendi i Arbërit (Mërqi,14-15 Janar 1703) etj.
Kuvendi i Arbërit,për nga problemet e trajtuara,koha kur u mbajt ka vlera të mëdha mbarëkombëtare.Meritë kryesore në përgatitjen dhe zhvillimin e tij ka Papa Klementi XI Albani me origjinë shqiptare (Kurbinas).
Banorët e ketyre trevave dhe prijësit e tyre fisnikë,kanë një kontribut të çmuar në përgatitjen dhe zhvillimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit,( 10 qershor 1878),si dhe në shpalljen e pavarësisë (28 nëntor 1912).Flamuri i pavarësisë në disa vende të këtij rajoni (Milot,Rubik,Malaj etj) u ngrit përpara ngritjes së tij në Vlorë,dëshmi e shpalljes së pavarësisë më herët në këto anë.
Banorët e këtyre trevave dhe krerët e tyre kanë mbështetur qeverinë e Mbretit Zog.Ndërsa në luftën N-Ç ato kanë mbajtur një qëndrim asnjanës.
Ndaj regjimit komunist që u instalua në shqipëri (v.1944 e më vonë),përgjithësisht nga banorët e këtij territori qëndrimi ka qenë kundërshtues.Këtë e dëshmon organizimi i një rezistence antikomuniste afro 10-vjeçare nën drejtimin e Komitetit të Maleve që vepronte në malësitë e këtyre anëve e kryesohej nga Mark Gjonmarkaj.Në përbërje të tij kishte burrat më në zë të këtyre anëve.Këtë rezistencë e shfrytëzoi regjimi i kohës për t’u hakmarrë në mënyre primitive ndaj krerëve dhe shtëpiave më të fisshme të rajonit,duke i vrarë burgosur dhe interrnuar ato.
Në zhvillimet shoqërore,politike e historike të kësaj treve,kanë patur ndikimin e vet figura të spikatura të kësaj treve si,Frang Bardhi,Pjetër Zarishti,Atë Gjergj Fishta,Imzot Gjergj Koleci, Frrok Dedë Bajraktari,vëllezërit Dedë e Gjeto Coku,Llesh Nikë Daka,Kolë Toma i Velës etj(Lezhë),Pjetër Përlati,Bibë Dodë Pasha,Preng Bibë Doda,Pjetër Ndue Mardoçi,“Zefi i Vogël”,Ambroz Marlaskaj,Mark Gjonmarkaj,Preng Marka Prenga,etj(Mirditë),Kokë Malçi,Gjin Pjetri,(Përvizi) etj.(Kurbin)